De onzekerheid aan de keukentafel
Voor veel ervaren ondernemers en gepensioneerden die met plezier een paar dagen per week bijklussen, is de start van 2026 een moment van reflectie. We kijken nu terug op het eerste volledige jaar waarin de Belastingdienst weer strikt zou handhaven op de Wet DBA. Aan de keukentafel gaat het tegenwoordig vaker over juridische constructies dan over het vakmanschap zelf. Er heerst een begrijpelijke verwarring over de nieuwe regels en de angst om langdurige samenwerkingen te verliezen is groot. De centrale vraag die we ons moeten stellen is: waarom maken opdrachtgevers zich zo extreem druk, terwijl de kans op een daadwerkelijke controle in de praktijk nog altijd minimaal lijkt?
De Grote Paradox: Veel angst, weinig controles
De cijfers uit het recente onderzoek van het RTL Nieuwspanel van januari 2026 schetsen een bijzonder beeld van het afgelopen jaar. Sinds de handhaving in januari 2025 officieel werd hervat, is slechts 2 procent van de ondernemers daadwerkelijk gecontroleerd door de fiscus. Toch geeft maar liefst 34 procent van de zelfstandigen aan dat hun opdrachtgevers hun gedrag drastisch hebben veranderd. Het is een klassiek voorbeeld van de psychologie van de angst: de onzichtbare inspecteur regeert de markt krachtiger dan de echte controleur ooit zou kunnen.
Om de zaken nuchter te bekijken, moeten we ook naar de andere kant van de medaille kijken. Maar liefst 61 procent van de zzp’ers heeft het afgelopen jaar namelijk helemaal niets veranderd aan hun manier van werken. Dit zijn vaak de ondernemers die voor veel verschillende klanten werken en daarmee buiten de gevarenzone blijven. Zij laten zien dat de soep vaak minder heet wordt gegeten dan zij wordt opgediend, mits de basis van het ondernemerschap stevig staat.
Waarom de telefoon minder vaak gaat: De voorzichtige opdrachtgever
De impact op de werkgelegenheid is desondanks voelbaar. Een kwart van de zzp’ers ziet opdrachten simpelweg verdwijnen omdat bedrijven de risico’s niet meer durven dragen. De ‘ingewikkeldheid van de wet’ is hierbij de grootste boosdoener. Opdrachtgevers kiezen liever voor het zekere voor het onzekere door contracten niet te verlengen of samenwerkingen volledig te staken. Eén op de vijf ondernemers die voorheen zzp’ers inhuurden, is daar inmiddels mee gestopt.
Deze voorzichtigheid uit zich in defensieve maatregelen die de vrije samenwerking bemoeilijken. Zo heeft 7 procent van de opdrachtgevers de duur van opdrachten verkort en voert een gelijk deel extra administratieve controles uit. Men is vaker bezig met het controleren van de juiste papieren en het benadrukken van de tijdelijkheid van een klus dan met de inhoud van het werk. De angst voor een naheffing zorgt voor een stroperige markt waarin de menselijke maat soms ver te zoeken is.
De harde les van Janco Verboom: Echt ondernemerschap is de enige weg
Janco Verboom, een ervaren zelfstandige in de zorg, is een van de ondernemers die besloot niet lijdzaam af te wachten. Hij zag de bui hangen en besloot zijn bedrijfsvoering fundamenteel te veranderen om zijn onafhankelijkheid aan te tonen. Hij zette zijn eenmanszaak om naar een bv, regelde zijn pensioen en zorgde voor diverse inkomstenbronnen. Deze stappen zijn essentieel onder de Wet DBA; ze bewijzen voor de wetgever dat je een echte ondernemer bent en geen werknemer in een schijnconstructie.
Verboom ziet de huidige wetgeving dan ook niet alleen als een last, maar als een noodzakelijke prikkel tot professionalisering. Hij verwoordt zijn nuchtere visie als volgt:
“De wet is de wet. Als ondernemer moet je een keuze maken: ga ik conform de wet mijn werkzaamheden inrichten of wachten tot je op je vingers wordt getikt.”
Zijn ervaring leert dat de Wet DBA ons dwingt om echt een eigen bedrijf te bouwen. Het gaat niet meer om ‘werken voor een baas zonder contract’, maar om het voeren van een eigen regie over je zakelijke structuur. Wie die stap durft te zetten, staat sterker in de onderhandeling met voorzichtige opdrachtgevers.
De vlucht naar loondienst en het verlies van vrijheid
Niet iedereen kan of wil de sprong naar volledige professionalisering maken. Voor een aanzienlijke groep is de onzekerheid reden om de koers te wijzigen. In 2025 nam het aantal zzp’ers met 62 duizend af, mede doordat velen de zekerheid van een vast contract verkozen. Uit het onderzoek blijkt dat 12 procent overweegt te stoppen en 11 procent inmiddels een directe baan aangeboden heeft gekregen. Daarnaast werkt 9 procent noodgedwongen via detacheringsbureaus.
Hoewel werken via een bureau of in loondienst de juridische risico’s wegneemt, betaal je daar een prijs voor in autonomie. De unieke vrijheid die het zzp-schap biedt — zelf bepalen hoe en wanneer je werkt — wordt ingeruild voor een plek in een systeem met vaste kaders. De verhouding tussen de werker en de opdrachtgever verandert fundamenteel zodra er een tussenpersoon of een formeel dienstverband tussen zit. Voor de echte vrije geest voelt dit vaak als een pijnlijke stap terug.
Blik op de horizon: Wat brengt de nieuwe Zelfstandigenwet?
Terwijl we de balans opmaken van het afgelopen jaar, kijkt de politiek alweer vooruit. Het kabinet werkt aan een splitsing van de omstreden VBAR-wetgeving om eindelijk de broodnodige duidelijkheid te scheppen. Een belangrijk onderdeel hiervan is het zogenaamde ‘rechtsvermoeden van werknemerschap’. Dit betekent simpelweg dat de wet er bij lagere uurtarieven automatisch van uitgaat dat je een werknemer bent, tenzij het tegendeel overtuigend bewezen kan worden.
Voor de overige zelfstandigen moet de nieuwe ‘Zelfstandigenwet’ uitkomst bieden. Het doel is om heldere regels op te stellen over wie welk risico draagt bij een samenwerking. Deze wetgeving moet de angst bij opdrachtgevers wegnemen door scherpere definities te hanteren. Het markeert een onomkeerbare beweging naar een arbeidsmarkt waar het onderscheid tussen een echte ondernemer en een werknemer voor iedereen klip-en-klaar moet zijn.
Conclusie: Een nieuwe balans voor de zelfstandige
De wereld van de zelfstandig ondernemer is in een stroomversnelling geraakt. We zien een markt die onder druk van de wetgever en de psychologie van de angst in hoog tempo professionaliseert. De tijd van vrijblijvendheid ligt achter ons; wie wil blijven genieten van de vrijheid van het ondernemerschap, zal zijn zaken tot in de puntjes moeten regelen, precies zoals Janco Verboom dat deed.
De onzichtbare inspecteur is misschien niet overal tegelijk, maar zijn invloed is onmiskenbaar. De grote vraag is nu welke weg je inslaat. Ben je bereidt je vrijheid en flexibiliteit in te ruilen voor de zekerheid van een contract bij een opdrachtgever of detacheerder? Of kies je voor de vlucht naar voren door te investeren in het ‘echte’ ondernemerschap, met alle risico’s en de prachtige vrijheid die daarbij horen?